UBO meets UBA

Bij een bezoek van collega's van de Bibliotheek van de Universiteit van Oslo viel mij de eer te beurt om de (vernieuwde) organisatie van de Universiteitsbibliotheek van de Universiteit van Amsterdam uit de doeken te doen - met speciaal voor de gelegenheid naar het Engels vertaald organogram - en te vertellen hoe ons cursusaanbod in elkaar steekt. De historicus in mij kon het natuurlijk niet laten om erop te wijzen dat de bibliotheek ouder is dan de universiteit ;-)

Bibberletters

Najaar 2008. Ik werk bij het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV) in Leiden en heb eerder dat jaar samen met een aantal anderen de Week van de Indische Brief georganiseerd: een inzameling van brieven uit Nederlands-Indië rond de presentatie van de documentaire Met ons alles goed. Op het mailadres voor die actie komt een e-mail binnen. De afzender wil graag meer over de inzamelingsactie weten. Twee witregels. Of ik hem die informatie per post wil toesturen, want hij is al in de tachtig en is niet zo handig met computers. Twee witregels. "Misschien kom ik nog eens te weten wat er in de oorlog met mijn broer gebeurd is, die vlieger was in Indië." Twee witregels. Een naam, een postadres.

De gevraagde informatie is snel genoeg gevonden, ik heb nog wat flyers liggen. Maar als ik aan het typen van een begeleidend briefje wil beginnen, blijf ik staren naar die laatste zin. Die staat er als een terloopse opmerking, een à propos dat me wordt meegedeeld zonder dat van mij wordt verwacht dat ik er iets mee doe. De naam van de broer staat er niet bij, geen plaatsnaam, geen verdere aanknopingspunten. Maar... broers hebben in principe dezelfde achternaam. En als deze man niet weet wat er met zijn broer gebeurd is, zou het zomaar kunnen dat deze broer is omgekomen. En dan zou de naam van deze broer in het Slachtofferregister van de Oorlogsgravenstichting (OGS) moeten staan.

'k Gooi mijn browser open, zoek op de website van de OGS het Slachtofferregister op en tik de achternaam van mijnheer in. Als ik de vrouwen, de mannen die in Europa overleden zijn en de mannen bij wie geen luchtmacht-aanduiding staat, schrap, houd ik twee vliegeniers van de Militaire Luchtvaart KNIL over. Ik print beide pagina's uit en doe die bij de flyer in de envelop. In de begeleidende brief beschrijf ik waar en hoe ik deze informatie gevonden heb.

Een paar weken later vind ik in mijn postvak een envelop met daarop in bibberig handschrift mijn naam en het adres van het KITLV. Erin zit een briefje in hetzelfde bibberpootje: op één van de twee printjes heeft meneer de naam van zijn broer herkend. Hij gaat zijn kleinzoon vragen om hem te helpen om via de computer meer te weten te komen.

Maar wacht even... nu ik weet welk van de twee printjes betrekking heeft op de broer van meneer, weet ik ook dat die is omgekomen bij de Japanse verovering van Borneo, want dat staat in het Slachtofferregister. En ik zit, bijna letterlijk, op de grootste bibliotheek met betrekking tot Nederlands-Indië ter wereld. Daarin móet meer informatie te vinden zijn. Ik duik in de catalogus van het KITLV en vind een boek uit 1987 over de operaties van de ML-KNIL in Borneo in 1941-1942.

Niet veel later heb ik het boek in handen. Als ik het chronologisch opgezette boek doorblader naar het hoofdstuk waarin de overlijdensdatum valt die ik in het Slachtofferregister gevonden heb, kom ik tot mijn stomme verbazing bij een paginalange reconstructie van de laatste vliegtocht van de man. Waar hij opsteeg, met welk doel, hoe laat zijn collega-vliegers voor het laatst iets van hem hoorden, waar en waarom hij moet zijn neergestort, en dat zijn toestel nooit is teruggevonden. Ik schrijf een nieuwe brief aan mijnheer waarin ik vertel wat ik gevonden heb en hem aanraad het boek via zijn lokale bibliotheek aan te vragen.

Zo af en toe, bij voorjaarsschoonmaak of najaarsopruimwoede, kom ik 'r weer eens tegen: de kerstkaart die maanden later in mijn postvak lag. Een kaart waarvan er zo op het oog dertien in een dozijn gaan, op de voorkant een foto van een brandende kaars en rode kerstballen. Maar aan de binnenkant een driemaal stevig onderstreept "dank u wel". In bibberletters.

---
Mijn oud-collega's van het KITLV en van het NIOD kunnen je soortgelijke ervaringen vertellen. De Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen (KNAW) vindt dat KITLV en NIOD met andere instituten moeten opgaan in een Humanities Centre. Dat de collecties van deze instituten en de mensen die deze collecties door en door kennen wel naar een achterafplek in Amsterdam kunnen verhuizen. Dat de onderzoekers maar in gedigitaliseerde bronnen moeten gaan speuren naar "patronen en wetmatigheden." Als deze plannen doorgaan, zie ik maar één patroon ontstaan: dat mensen voor wie het antwoord op hun vraag naar wat er in de oorlog gebeurd is van levensbelang is, dat antwoord niet meer krijgen. Daarom steun ik het NIOD in zijn verzet tegen deze onzalige plannen.

Geslachtsziekte

@mvanselm Wow, dat is snel gegaan! Zoals een bevriende archivaris zou zeggen: je hebt de geslachtsziekte flink te pakken :-)

— Yvette Hoitink (@yhoitink) May 1, 2012

Drie maanden geleden blogde ik voor het eerst over mijn stamboomwebsite. Inmiddels is de 500ste pagina uit mijn toetsenbord gerold en staat van zo'n 160 mensen met de achternaam Van Selm een levensloop online. Ik heb er nog geen archiefinstelling voor van binnen gezien, want aan een internetverbinding heb ik genoeg om geboorten, dienstplicht, huwelijken en overlijden in de 19de en eerste decennia van de 20ste eeuw in beeld te krijgen: via Genlias kan ik op naam te zoeken in grote delen van de Nederlandse Burgerlijke Stand, op FamilySearch zijn scans van de bijbehorende akten te vinden en op Militieregisters.nl komen langzaam maar zeker de gescande inschrijvingsregisters van de Nationale Militie online.

Maar ik zou geen echte historicus zijn als ik niet méér wilde. Daarom begint het zo langzamerhand tijd te worden om mijn onderzoek van internet naar archiefinstellingen te verplaatsen. Ik wil verder terug in de tijd, om aan de hand van kerkelijke doop-, trouw- en begraafregisters — dé bronnen over personen vóór de invoering van de Burgerlijke Stand in 1811 — te achterhalen of de verschillende 'plukken' Van Selmen in Nederland afstammen van een gezamenlijke voorvader. En komt die ene voorvader uit Duitsland? Of uit de Achterhoek?

Voor de 19de eeuw wil ik de Burgerlijke Stand en Militieregisters voorbij: er staat een flinke duik in de archieven van successiekantoren, het kadaster, notarissen en rechtbanken op het programma. Aan de hand van overlijdensdata kan ik nagaan of er een memorie van successie is opgemaakt, een overzicht van bezittingen en schulden van een overledene dat door een belastingambtenaar werd opgesteld om te bepalen hoeveel successierechten er betaald moesten worden. Om de rekensommen gaat 't me niet, wel om de namen van de erfgenamen en hun relatie tot de overledene, en om het eventueel vermelde onroerend goed.

Dat onroerend goed kan ik nazoeken in het kadaster. Sowieso heb ik voor onderzoek in het kadaster al een 'verlanglijstje': de adressen die ik tegenkwam in geboorte- en overlijdensakten. De resultaten van al dat zoekwerk gaan ongetwijfeld aanknopingspunten bieden voor leuke knutselwerkjes met Google Maps, maar zo ver ben ik nog lang niet: eerst maar eens de weg zien te vinden in aanwijzende tafels, leggers, registers, naamlijsten en kaarten. Huizen vol historie, een gids voor huizenonderzoek in de provincie Utrecht, ligt inmiddels op mijn virtuele nachtkastje.

Het erven, kopen en verkopen van (on)roerend goed laat nog een paper trail achter, in notariële archieven: testamenten, akten van boedelscheiding, akten van verkoop en hypotheekakten. Over overlijden gesproken: als iemand bij zijn of haar overlijden minderjarige kinderen naliet, moest een toeziend voogd worden aangesteld. Als ook de tweede ouder overleed, diende bovendien een voogd te worden benoemd. Deze benoemingen werden in de periode 1811-1838 gedaan door vrederechters, daarna door kantonrechters — enter de rechtbankarchieven en mijn lijstje van (half)wezen dat ik op basis van Burgerlijke Standgegevens al heb opgesteld.

De lastigste klus wordt waarschijnlijk het opsporen van notariële akten van plaatsvervanging. Als een jongeman werd ingeloot voor de Nationale Militie maar de dienstplicht wilde laten vervullen door een plaatsvervanger, moest daarvoor een contract in de vorm van een notariële akte worden opgesteld. Hoe ik deze akten op het spoor moet komen zonder te weten welke notaris de akte opstelde, is me nog niet helemaal duidelijk. Ik weet vaak niet méér dan de woonplaats van de loteling in kwestie en dat hoeft niet de standplaats van de betrokken notaris te zijn.

Eén ding is wel duidelijk: ik ga nog heel wat uren doorbrengen in het Regionaal Historisch Centrum Vecht en Venen in Breukelen, het Regionaal Historisch Centrum Zuidoost Utrecht in Wijk bij Duurstede en Het Utrechts Archief in Utrecht. En volgend jaar op familiebezoek in Zuid-Afrika?

Buitenlander gezocht

"Naar schatting 98% van de Nederlanders heeft buitenlandse voorouders." Het is de openingszin van de eind november 2010 gelanceerde website Vijf eeuwen migratie, die gevuld is met informatie over de geschiedenis van migranten in Nederland van 1580 tot heden. Bestond Nederland in 1580 al? Nee, maar 'n kniesoor die daarop let. De soundbite was leuk genoeg om overgenomen te worden – wie met Google zoekt op 'buitenlandse voorouders' krijgt ’n pagina voorgeschoteld waar welgeteld één treffer niet over deze website gaat - en om die publiciteit ging het waarschijnlijk.

Een paar weken later zat ik 'n oude aflevering van Who Do You Think You Are te kijken – ik blijf het origineel vele malen boeiender vinden dan het Nederlandse aftreksel. Tenzij ook in Verborgen Verleden iemand gaat ontdekken dat "omgekomen tijdens het schoonmaken van zijn dienstwapen" blijkt te betekenen dat zijn grootvader het leven liet tijdens een spelletje Russische roulette natuurlijk.

Op Twitter vroeg ik me hardop af of mijn stamboom ook zo boeiend zou zijn. Per ommegaande kreeg ik de verzekering dat dat natuurlijk zo zou zijn en de waarschuwing dat ik aan 'n gevaarlijke tijdrovende verslaving begon. Ze blijken beide terecht. Vroeger las ik nog wel 'ns een krant online. Tegenwoordig zijn Genlias, de Digitale Stamboom van het Rotterdamse Gemeentearchief, ZeeuwenGezocht van het Zeeuws Archief, Van Papier naar Digitaal en FamilySearch mijn vaste webstekken en is Aldfaer de meest gebruikte software op mijn computer.

Inmiddels borrelt het in mijn hoofd van de plannetjes. Alle gegevens invoeren in Aldfaer is leuk, maar is zo'n stamboom ook niet een uitgelezen wiki-onderwerp? Elke voorouder z'n eigen lemma? Met foto's erbij, scans van akten die ik op FamilySearch gevonden heb, Google Maps om locaties aan te geven... En als ik klaar ben? Dan ga ik borduren.

Oh, en die buitenlanders? In mijn stamboom heb ik ze nog niet gevonden...

Schuttingtaal

Wie net als ik met enige regelmaat met de Amsterdamse metro reist, kent het verschijnsel. Graffiti. Een enkele keer is het een prachtig kunstwerk waarin veel tijd moet zijn gaan zitten. Vaker zijn het krabbels waar de metro sneller voorbij rijdt dan ik in staat ben tot ontcijferen. Voor wie schrijft om gelezen te worden, is graffiti niet het aangewezen medium. Tenzij je netjes schrijft natuurlijk.

Maar ook van leesbare graffiti ontgaat mij vaak de clou. Als ik op de achterkant van een treinstoel 'RMS' of 'Mena moeria!' zie staan, kan ik mijn kennis van de Molukse geschiedenis nog aanspreken. En ik ben al tíjden nieuwsgierig naar wie degene is op wie gedoeld wordt met het 'narcist' op het geluidsscherm langs het metrospoor bij station Holendrecht. Te meer omdat mij dat woord nu niet direct een voor de hand liggend onderdeel van de woordenschat van de gemiddelde graffitispuiter lijkt.

Toen ik vanmiddag in de metro zat, was ik er bijna uit. 'k Had voor mezelf geconcludeerd dat ik als 34-jarige autochtone plattelands-Nederlandse gewoon moeite heb me te verplaatsen in Nederlandse grotestadspubers van allochtone afkomst. En dat graffiti me daarom niks zegt. Maar toen...

Het staat op de railing, op de afscheiding tussen het metro- en het treinspoor, bij metrohalte Sneevlietweg in Amsterdam-West. Hoekige witte letters op een roestbruine ondergrond. Duidelijk leesbaar.

"Maffe oenen!!!"

6 april 2006

In de herhaling

De praktijk heeft de principes ingehaald. Ik blijf Wordpress beter vinden in het omgaan met afbeeldingen en wijzigingen, maar dat ik de vormgeving van mijn weblog zelf kan regelen, heeft me doen besluiten mijn tenten definitief bij Blogger op te slaan. Nou ja, definitief... ik behoud me het recht voor om van gedachten te veranderen.

In de komende week gaat een aantal hersenspinsels van mijn oude weblog hier in de herhaling, voorzien van de datum waarop ik ze schreef. Want weggooien is er natuurlijk niet bij, ik blijf historicus ;-)

Kromme tenen

Op de televisie-uitzending van de Indië-herdenking gisteren volgde bij de NOS de documentaire Omdat wij mooi waren - hieronder een impressie van YouTube, de documentaire is in z'n geheel te zien op Uitzendinggemist.nl. Documentairemaker Frank van Osch volgde journaliste Hilde Janssen en fotograaf Jan Banning door Indonesië. Doel van hun reizen waren gesprekken met en foto's van Indonesische vrouwen die tijdens de Japanse bezetting van Nederlands-Indië (1942-1945) het slachtoffer werden van dwangprostitutie.

Tijdens het kijken betrapte ik mezelf op groeiende ergernis, die eigenlijk al bij de titel van de documentaire was begonnen. "Omdat wij mooi waren." Misschien is het de verklaring die deze vrouwen zelf geven voor wat hen overkomen is, omdat het de mens nu eenmaal eigen is om, hoe onverklaarbaar leed ook is, naar een verklaring te zoeken. Verschillende geïnterviewde vrouwen vertellen dat ze mooi waren als jong meisje, slechts één legt expliciet de link tussen haar uiterlijk en uitgekozen worden voor een Japans legerbordeel. Hoe dan ook: ik had deze titel niet gekozen. De Japanners kwamen niet pas na het zien van zoveel mooie meisjes op het idee om legerbordelen in te richten...



Mijn ergernis betrof niet de geïnterviewde vrouwen. Integendeel. Omdat ze mooi wáren? Ze zijn het nog steeds, en zeker op de prachtige foto's die Banning van hen maakte. Zonder uitzondering ontroeren ze. Kwetsbaar, fragiel, maar ook tanig, soms boos. Ze hebben hun ervaringen weggestopt, een enkeling vertelt dat het de allereerste keer is dat ze erover praat. Anderen vertellen hoe ze soms nog steeds te horen krijgen dat ze een 'afdankertje van de Japanners' zijn. Ze ontroeren ook in hun pogingen om dingen niet te vertellen, en te ontkomen aan het verbale fileermes van journaliste Janssen.

Eén van de vrouwen vertelt dat de Japanners alleen maar bij haar kwamen slapen, en weer weggingen als ze wakker werden. Achter haar zitten mensen op een bank, vermoedelijk familie. "Als ze meer wilden, wilde ik dat niet. Ik was bang dat ik zondig zou zijn." De goede verstaander heeft aan een half woord genoeg, maar in die categorie valt Janssen niet. Ze vraagt door, totdat de vrouw in 'n verlegen lachen uitbarst.

Een andere vrouw antwoordt op de vraag naar seks dat ze dat niet meer weet, omdat het al zo lang geleden is. Opnieuw neemt Janssen geen genoegen met het antwoord dat ze krijgt. "Ik denk dat het wel gebeurd is," stelt ze tamelijk plompverloren, om er - vergoelijkend? - aan toe te voegen: "maar wel onder dwang he?" De vrouw neemt het haar blijkbaar niet kwalijk. Even later - althans: in de montage van de documentaire - zitten ze samen te giechelen over condooms. "Ik dacht dat het ballonnetjes voor kinderen waren," lacht de vrouw.

Aan het einde van de documentaire wordt toch nog even het verschil tussen de westerse journaliste en de Indonesische dame duidelijk. De Indonesische schaamt zich en voelt zich schuldig. Dat de seks onder dwang plaatsvond, doet aan dat schuldgevoel voor haar niet af. Als Janssen uitlegt dat zij vindt dat schuldgevoel voor iets dat je overkomen is niet nodig is, antwoordt de Indonesische dat ze dat begrijpt. In de aarzelende toon waarop ze dat zegt, klinkt het tegendeel door.

Mijn ergernis is inmiddels omgeslagen in vragen. Is het niet heel erg westers, dat alles maar open willen gooien, overal maar over willen praten? Moet je als journalist of onderzoeker je gesprekspartners dwingen alles te vertellen, ook details die je wel kunt raden en waarvan je weet dat ze pijnlijke herinneringen zijn? Na het zien van deze documentaire ben ik geneigd die laatste vraag met 'nee' te beantwoorden.

De gesprekken zijn verwerkt in het boek Schaamte en onschuld. Het verdrongen oorlogsverleden van troostmeisjes in Indonesië. De foto's zijn opgenomen in het fotoboek Troostmeisjes/Comfort Women, en in een gelijknamige tentoonstelling in de Kunsthal in Rotterdam (tot 29 augustus).

De geschiedenis herhaalt zich

Bij het begin van de 12 Dingen cursus bleken verschillende collega's een behoorlijke drempel over te moeten voordat zij tot het starten van een weblog te bewegen waren. Zelfs één van de coaches gaf aan moeite te hebben met het verlies van controle over informatie die zij online zet. Wat gebeurt ermee? Wie gebruikt het? En in welke context?

Terechte vragen... maar tegelijk vragen die al een paar eeuwen oud zijn. Geen idee waarom, maar de introductie van nieuwe publicatiemethoden lijkt in eerste instantie vooral bijzonder duistere vermoedens omtrent de mogelijke intenties van 'n grote boze buitenwereld op te roepen. Daarvan getuigt 'n bladzijde uit één van de oudste boeken in mijn boekenkast (klik op de afbeelding voor een vergroting).

"De auteur kent geen Exemplaaren voor de zyne, als die met zyn eigen handt ondertekent zyn."

In 1747 kon je reputatie nog te gronde worden gericht doordat kwaadwillenden onder jouw naam ideeën publiceerden die beslist de jouwe niet waren. Het signeren van een boek diende niet om fans te plezieren, maar om een boek een certificaat van echtheid mee te geven en de auteur te vrijwaren van - in dit theologische geval - beschuldigingen van ketterij.

Het zal geen waterdichte methode zijn geweest, want wie zegt mij dat het werkelijk dominee Comrie was die zijn ganzeveer in de Oost-Indische inkt doopte en zijn naam in dit boek zette? Toch is 't een aardig inkijkje in hoe men toen tegen de (vermeende) gevaren van de boekdrukkunst aankeek.

'k Moet de eerste collega nog tegenkomen die zijn of haar boeken signeert om te voorkomen dat een ander met zijn of haar naam aan de haal gaat. Dat anderen ondertussen online wel met 'hun' onderwerpen als oorlog, holocaust en genocide aan de haal gaan, lijkt de geachte collega's minder te deren. Of zouden met het jubileumweblog toch de eerste schapen over de dam zijn?

Ding 11: chatten

Dat ik een chatverleden heb, heb ik hier al 'ns eerder gemeld. Met de nadruk op 'verleden'. ICQ en irc-client mIRC zijn gesneuveld bij de laatste herinrichting van mijn computer, Windows Live Messenger (voorheen MSN) leidt op mijn computer een slapend bestaan.

Dat was tussen grofweg 1999 en 2004 anders: toen sloot en onderhield ik vriendschappen door te chatten, voerde ik online serieuze (en ook minder serieuze) gesprekken, en deed ik er veel van mijn websitebouwkennis op. Chatten was makkelijk: ik zat toch vaak achter de computer voor andere dingen, 'n chatvenster kon er dan ook nog wel bij. En niemand vindt het erg dat je ondertussen zit te eten, terwijl dat tijdens een telefoongesprek over het algemeen toch minder gewaardeerd wordt ;-)

Eén dag herinner ik me in het bijzonder: 9/11. Terwijl ik er via de live-uitzending van CNN op televisie getuige van was dat een vliegtuig zich in de tweede toren van het World Trade Center in New York boorde, stroomde het irc-kanaal dat ik beheerde vol met jongeren die voor zichzelf en samen probeerden te achterhalen wat er gebeurde en waarom.

De chatcontacten van toen zijn helaas vrijwel allemaal verwaterd. Als ik mensen niet meer regelmatig offline ontmoette - en mijn sociale leven raakte eind 2004 ingeperkt doordat ik 's morgens uitgeslapen op een kantoor werd verwacht - verwaterde ook het chatcontact. Chatten is voor mij dus blijkbaar een aanvulling op, niet een vervanging van offline contact.

Dat zou betekenen dat ik in het kader van deze cursus weer aan het chatten zou kunnen raken, per slot van rekening ontmoet ik mijn collega-cursisten met enige regelmaat en zit ik ook nog steeds met grote regelmaat achter mijn computer. Maar ik merk dat chatten me niet meer trekt, 't is mijn medium niet meer. 'k Heb alleen geen idee waarom.

Ding 1: Web 2.0 ontdekken

Moeten meeveranderen. Moeten weten. Moeten ervaren. Moeten nadenken. Brrr. Vier keer ‘moeten’ in drie zinnen. De schrijver van de introductie van 23 Archiefdingen zal ’n goede gids in de wondere wereld van Web 2.0 zijn, van marketing heeft hij minder kaas gegeten.

Aan zo ongeveer alle computersnufjes en internetfoefjes die ik ken, ben ik begonnen omdat iemand uit mijn omgeving er enthousiast over was. Niet omdat een volslagen onbekende beweerde dat het moest. En ik hield ze vol omdat ze voor mij hun nut bewezen. Niet omdat ik anders het gevaar liep in d'een of andere prehistorie te blijven hangen. And even if... waarom zou een historicus bang zijn voor de prehistorie? ;-)

Over prehistorie gesproken: ooit zat ik op ICQ, later op MSN, was ik lid en beheerder van een aantal mailinglijsten, en waren de operatorcommando's op irc gesneden koek voor me. Maar toen ik het vrijbuiterleven als proefschriftschrijver verruilde voor een kantoorbaan als archiefbeheerder kwam de klad in mijn online activiteiten. Dat ik de nieuwste social media ga verkennen met een cursus die juist op archiefbeheerders is toegesneden, zullen we maar ’n speling van het lot noemen.

Maar wat me over de streep trekt, is het enthousiasme van onze coaches en het samen optrekken met collega's. Dat werkt bij mij ’n stuk beter dan dat een vreemde mij vertelt dat iets 'moet' omdat 'iedereen' het doet.