Geslachtsziekte

@mvanselm Wow, dat is snel gegaan! Zoals een bevriende archivaris zou zeggen: je hebt de geslachtsziekte flink te pakken :-)

— Yvette Hoitink (@yhoitink) May 1, 2012

Drie maanden geleden blogde ik voor het eerst over mijn stamboomwebsite. Inmiddels is de 500ste pagina uit mijn toetsenbord gerold en staat van zo'n 160 mensen met de achternaam Van Selm een levensloop online. Ik heb er nog geen archiefinstelling voor van binnen gezien, want aan een internetverbinding heb ik genoeg om geboorten, dienstplicht, huwelijken en overlijden in de 19de en eerste decennia van de 20ste eeuw in beeld te krijgen: via Genlias kan ik op naam te zoeken in grote delen van de Nederlandse Burgerlijke Stand, op FamilySearch zijn scans van de bijbehorende akten te vinden en op Militieregisters.nl komen langzaam maar zeker de gescande inschrijvingsregisters van de Nationale Militie online.

Maar ik zou geen echte historicus zijn als ik niet méér wilde. Daarom begint het zo langzamerhand tijd te worden om mijn onderzoek van internet naar archiefinstellingen te verplaatsen. Ik wil verder terug in de tijd, om aan de hand van kerkelijke doop-, trouw- en begraafregisters — dé bronnen over personen vóór de invoering van de Burgerlijke Stand in 1811 — te achterhalen of de verschillende 'plukken' Van Selmen in Nederland afstammen van een gezamenlijke voorvader. En komt die ene voorvader uit Duitsland? Of uit de Achterhoek?

Voor de 19de eeuw wil ik de Burgerlijke Stand en Militieregisters voorbij: er staat een flinke duik in de archieven van successiekantoren, het kadaster, notarissen en rechtbanken op het programma. Aan de hand van overlijdensdata kan ik nagaan of er een memorie van successie is opgemaakt, een overzicht van bezittingen en schulden van een overledene dat door een belastingambtenaar werd opgesteld om te bepalen hoeveel successierechten er betaald moesten worden. Om de rekensommen gaat 't me niet, wel om de namen van de erfgenamen en hun relatie tot de overledene, en om het eventueel vermelde onroerend goed.

Dat onroerend goed kan ik nazoeken in het kadaster. Sowieso heb ik voor onderzoek in het kadaster al een 'verlanglijstje': de adressen die ik tegenkwam in geboorte- en overlijdensakten. De resultaten van al dat zoekwerk gaan ongetwijfeld aanknopingspunten bieden voor leuke knutselwerkjes met Google Maps, maar zo ver ben ik nog lang niet: eerst maar eens de weg zien te vinden in aanwijzende tafels, leggers, registers, naamlijsten en kaarten. Huizen vol historie, een gids voor huizenonderzoek in de provincie Utrecht, ligt inmiddels op mijn virtuele nachtkastje.

Het erven, kopen en verkopen van (on)roerend goed laat nog een paper trail achter, in notariële archieven: testamenten, akten van boedelscheiding, akten van verkoop en hypotheekakten. Over overlijden gesproken: als iemand bij zijn of haar overlijden minderjarige kinderen naliet, moest een toeziend voogd worden aangesteld. Als ook de tweede ouder overleed, diende bovendien een voogd te worden benoemd. Deze benoemingen werden in de periode 1811-1838 gedaan door vrederechters, daarna door kantonrechters — enter de rechtbankarchieven en mijn lijstje van (half)wezen dat ik op basis van Burgerlijke Standgegevens al heb opgesteld.

De lastigste klus wordt waarschijnlijk het opsporen van notariële akten van plaatsvervanging. Als een jongeman werd ingeloot voor de Nationale Militie maar de dienstplicht wilde laten vervullen door een plaatsvervanger, moest daarvoor een contract in de vorm van een notariële akte worden opgesteld. Hoe ik deze akten op het spoor moet komen zonder te weten welke notaris de akte opstelde, is me nog niet helemaal duidelijk. Ik weet vaak niet méér dan de woonplaats van de loteling in kwestie en dat hoeft niet de standplaats van de betrokken notaris te zijn.

Eén ding is wel duidelijk: ik ga nog heel wat uren doorbrengen in het Regionaal Historisch Centrum Vecht en Venen in Breukelen, het Regionaal Historisch Centrum Zuidoost Utrecht in Wijk bij Duurstede en Het Utrechts Archief in Utrecht. En volgend jaar op familiebezoek in Zuid-Afrika?

Verstopte verhalen

De laatste weken zit ik veel met mijn neus in 19de eeuwse overlijdensregisters. Er zullen hobby's zijn die een minder morbide indruk maken, maar er is geen reden tot bezorgdheid: ik ben gewoon bezig met mijn stamboomonderzoek. Tegelijk gaat het verder dan dat. In de akten van de Burgerlijke Stand van mijn geboortedorp Vinkeveen is namelijk nog veel meer te ontdekken dan alleen het verhaal van mijn familie. De akten documenteren veel meer levens en liefdes, en vertellen veel meer dan alleen wanneer wie geboren werd, trouwde of overleed.

Om bij de overlijdensregisters te blijven: van elk overlijden werd aangifte gedaan door twee aangevers, doorgaans familieleden of bekenden van de overledene. Doordat van elke aangever diens beroep en woonplaats werd genoteerd, geven de overlijdensregisters onbedoeld een aardig inkijkje in de Vinkeveense samenleving: het dorp werd hoofdzakelijk bevolkt door arbeiders – al of niet werkzaam in de turfwinning – en veehouders, aangevuld met timmerlieden, metselaars, schilders, een rietdekker en een smid. Klaarblijkelijk werden ook in het midden van de 19de eeuw al boten gebouwd in Vinkeveen: verschillende aangevers verdienden naar hun eigen zeggen de kost als scheepbouwer of scheepstimmerman.

In het dorp woonden een paar kleermakers, verschillende schoenmakers, twee klompenmakers en zelfs een horlogemaker. Er waren winkeliers, een broodbakker, een slager, een kastelein en, in het naburige Waverveen, een logementhouder. Een veldwachter, bijklussend als gerechtsbode, en een nachtwacht hielden een oogje in het zeil. Onderwijzers, een predikant, een pastoor, een chirurgijn annex vroedmeester, een notaris en een burgemeester vormden met de enkeling die zich als 'grondeigenaar' liet noteren, de notabelen.

De rangen en standen deden er voor de dood overigens weinig toe. Dokter M.A. Aalbertsberg moest, ondanks de grotere kennis die hij door zijn beroep van ziekten en genezing gehad zal hebben, verschillende keren aangifte doen van het overlijden van één van zijn eigen kinderen. Onderwijzer Hendrik Gaveel fungeerde talloze malen als tweede aangever, ongeacht rang of stand van de overledene: hij tekende overlijdensakten van arbeiders, maar ook die van de pastoor, de echtgenote van de dominee en de zoon van de notaris.

De kindersterfte was hoog. Neem het overlijdensregister van 1843: slechts 17 van de 51 overledenen werden 18 jaar of ouder. De cijfers van daaropvolgende jaren zijn weinig beter: in 1844 had ruim 62% van de overledenen het 18de levensjaar niet gehaald, in 1845 ruim 63%, in 1846 ruim 55%, in 1847 ruim 53%, in 1848 68%, in 1850 73%, in 1851 77,5% en 1852 ruim 75%. Alleen in 1849, het jaar van een grote cholera-epidemie, overtrof het aantal ouderen de kinderen: in dat jaar was 59% van de overledenen boven de 18.

Zomaar wat voorbeelden van dingen die je ontdekt als je in een overlijdensregister niet alleen je eigen familieleden opzoekt... ik kan uren bladeren door de scans bij FamilySearch. Ik weet nog niet of ik er meer mee wil, maar om er iets mee te kunnen als ik dat zou willen, neem ik de gegevens over in spreadsheets. Daardoor kan ik ze naar believen sorteren, filteren en combineren, ooit, als het aantal uren in een dag miraculeus verdubbelt en ik daardoor tijd van schrijven krijg. En ondertussen kunnen anderen de pdf-bestanden gebruiken als index op de scanbestanden van FamilySearch en aanvulling op de gegevens uit Genlias.

Bronnenkritiek

Voor de infokermis komt deze blogpost te laat. Ook gaat deze blogpost niet direct over het soort bronnen dat in die discussie over het wel of niet (mogen) gebruiken van internetbronnen bedoeld wordt. Maar toch... zo'n mooi voorbeeld van de (on)betrouwbaarheid van internetbronnen als ik vanavond tegenkwam, kan ik niet onbeschreven laten.

Wie een vorige post op dit blog gelezen heeft, weet dat ik met stamboomonderzoek bezig ben en dat Genlias daarbij een enorme hulp is. Maar af en toe helpt Genlias me ook aardig de verkeerde kant op.

Mijn familie aan moederskant herbergt nogal wat mensen met de achternaam Kleingeld. Die kan op allerlei manieren gespeld zijn, van Kleijngeld tot Klingelt en alle mogelijke variaties daartussenin. Om hen toch (snel) te vinden, gebruik ik als zoekterm in online genealogische databases vaak achternamen van echtgenoten (m/v) of moeders die minder spellingvariaties kennen.

Eerder vanavond was ik op zoek naar de geboortedatum van één van de kinderen van Willem Kleingeld en Ida Bak. Hun dochter Dirkje trouwde in 1906 op 23-jarige leeftijd, hetgeen betekent dat zij omstreeks 1883 geboren moest zijn. Om haar geboortedatum te achterhalen, vulde ik op de website van Genlias de naam van haar moeder in en gaf ik aan dat ik uitsluitend zoekresultaten wilde zien waarin Ida Bak in de rol van moeder voorkwam.

Genlias verblijdde me met twee zoekresultaten: een dochter Geertruida in 1885 en een dochter Dirkje in 1883 (klik op de afbeelding voor een vergroting).


De voornaam van het kind klopt, de moeder is de goede, het geboortejaar komt overeen met wat ik al wist... maar wie is die vader? Hoe ik ook aan Genlias schudt, welke zoekopdracht ik ook geef: Ida Bak schenkt volgens Genlias maar één keer het leven aan een Dirkje, namelijk aan Dirkje van Gijn in 1883. En Genlias kent maar één Ida Bak. Of zijn het er twee? Een Ida Bak die in 1883 Dirkje van Gijn op de wereld zet, dochter van Cornelis Johannes van Gijn, en een Ida Bak die in 1885 samen met Willem Kleingeld dochter Geertruida krijgt?

Het is natuurlijk mogelijk dat Cornelis Johannes van Gijn na de geboorte van zijn dochter Dirkje is overleden en zijn weduwe kort daarna is hertrouwd met Willem Kleingeld. Maar erg waarschijnlijk is dat scenario niet. Ook de database van het Gemeentearchief Rotterdam kent namelijk maar één Ida Bak, getrouwd met Willem Kleingeld, moeder van drie kinderen. En het eerste van die kinderen is geboren in 1881, twee jaar vóór Dirkje.

Voordat mijn fantasie met me op de loop kan gaan - denk aan iets dat in de volksmond zo eloquent beschreven wordt met "buiten de pot piesen" - besluit ik de geboorteakte van Dirkje te raadplegen. Als moeder Ida inderdaad even vakantie heeft genomen van haar echtgenoot Willem zouden aanwijzingen daarvoor op Dirkjes geboorteakte te vinden moeten zijn. Uit de gegevens over Dirkjes huwelijk weet ik dat ze in Delfshaven geboren is, en scans van de registers van de Burgerlijke Stand van Delfshaven staan online.

And lo and behold... (klik op de afbeelding voor een vergroting):


Cornelis Johannes van Gijn blijkt te zijn ontstaan tijdens het invoeren van de gegevens uit deze akte in de database die aan Genlias ten grondslag ligt. De van welk schandaal dan ook ontblote werkelijkheid is dat de aangifte van Dirkjes geboorte is gedaan door vroedvrouw Cornelia Johanna van Gijn. En dat de vader van het kind gewoon, heel keurig, Willem Kleingeld is, de echtgenoot van moeder Ida Bak.

Hm. Toch jammer :-)